Αιμοσφαιρινοπάθειες: σύγχρονη διερεύνηση θαλασσαιμίας και δρεπανοκυτταρικών συνδρόμων

Τι είναι οι αιμοσφαιρινοπάθειες;

Οι αιμοσφαιρινοπάθειες είναι κληρονομικές διαταραχές που αφορούν την αιμοσφαιρίνη, δηλαδή την πρωτεΐνη των ερυθρών αιμοσφαιρίων που μεταφέρει οξυγόνο στους ιστούς. Στην Ελλάδα έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς η θαλασσαιμία και τα δρεπανοκυτταρικά σύνδρομα εμφανίζονται με αυξημένη συχνότητα στον πληθυσμό.

Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι πολλοί φορείς είναι απολύτως ασυμπτωματικοί. Μπορεί να έχουν φυσιολογική καθημερινότητα και να μη γνωρίζουν ότι φέρουν γενετική μεταβολή που σχετίζεται με αιμοσφαιρινοπάθεια. Η διάγνωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ζευγάρια που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη, διότι όταν και οι δύο γονείς είναι φορείς συμβατών μεταλλάξεων, υπάρχει κίνδυνος γέννησης παιδιού με σοβαρή μορφή νόσου.

Τι είναι η θαλασσαιμία

Η θαλασσαιμία είναι διαταραχή στην παραγωγή των αλυσίδων της αιμοσφαιρίνης. Διακρίνεται κυρίως σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Α-θαλασσαιμία

Στην α-θαλασσαιμία επηρεάζονται τα γονίδια που σχετίζονται με την παραγωγή των α-αλυσίδων της αιμοσφαιρίνης. Η βαρύτητα εξαρτάται από τον αριθμό των γονιδίων που έχουν επηρεαστεί. Η εικόνα μπορεί να κυμαίνεται από σιωπηλή φορεία, χωρίς εμφανή αιματολογικά ευρήματα, έως σοβαρότερες μορφές όπως η αιμοσφαιρινοπάθεια H. Σε ορισμένες βαριές μορφές, όταν υπάρχει εκτεταμένη απώλεια λειτουργίας των α-γονιδίων, η κατάσταση μπορεί να είναι ασύμβατη με τη ζωή του εμβρύου.

Β-θαλασσαιμία

Στη β-θαλασσαιμία επηρεάζεται το γονίδιο HBB, το οποίο σχετίζεται με την παραγωγή της β-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης. Ο φορέας β-θαλασσαιμίας εμφανίζει συχνά μικροκυττάρωση, χαμηλή MCH και αυξημένη HbA2 στην ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης. Η μείζων β-θαλασσαιμία είναι σοβαρή νόσος και συνήθως απαιτεί συστηματική αιματολογική παρακολούθηση και μεταγγίσεις από μικρή ηλικία.

Η α- και η β-θαλασσαιμία είναι διαφορετικές γενετικές καταστάσεις. Μπορούν όμως να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο και να μεταβάλλουν την εργαστηριακή εικόνα. Για τον λόγο αυτό, σε ορισμένες περιπτώσεις η απλή αιματολογική εικόνα ή η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης δεν αρκούν για ασφαλή χαρακτηρισμό του φορέα.

Δρεπανοκυτταρικά σύνδρομα

Τα δρεπανοκυτταρικά σύνδρομα σχετίζονται με την παρουσία της παθολογικής αιμοσφαιρίνης S, δηλαδή της HbS. Η HbS μπορεί να υπάρχει σε ετερόζυγη μορφή, ως φορεία, ή να συμμετέχει σε σοβαρότερα σύνδρομα, όπως η ομόζυγη δρεπανοκυτταρική νόσος ή η μικροδρεπανοκυτταρική αναιμία, όπου συνυπάρχει HbS με β-θαλασσαιμία.

Η διάκριση αυτών των καταστάσεων είναι ουσιαστική, διότι δεν έχουν όλες την ίδια κλινική σημασία ούτε τον ίδιο αναπαραγωγικό κίνδυνο. Η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης μπορεί να αναδείξει την HbS, όμως σε σύνθετες περιπτώσεις η πλήρης γενετική τεκμηρίωση μπορεί να απαιτήσει μοριακό έλεγχο.

Ποιες εξετάσεις χρειάζονται

Ο έλεγχος των αιμοσφαιρινοπαθειών πρέπει να γίνεται σταδιακά και σωστά. Δεν αρκεί πάντα μία μόνο εξέταση.

1. Γενική αίματος

Η γενική αίματος είναι το πρώτο και απαραίτητο βήμα. Δείκτες όπως το MCV και το MCH μπορούν να αναδείξουν μικροκυττάρωση ή υποχρωμία και να θέσουν την υποψία θαλασσαιμικού φορέα.

Ωστόσο, η γενική αίματος από μόνη της δεν μπορεί να δώσει οριστική διάγνωση. Χαμηλό MCV και χαμηλή MCH μπορεί να παρατηρηθούν και σε άλλες καταστάσεις, όπως η σιδηροπενία. Αντίστοιχα, ορισμένοι φορείς, ιδίως σε περιπτώσεις α-θαλασσαιμίας ή σύνθετων γονότυπων, μπορεί να έχουν ήπια ή μη χαρακτηριστικά ευρήματα.

2. Ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης με τριχοειδική ηλεκτροφόρηση

Η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης αποτελεί βασικό εργαλείο για τον φαινοτυπικό έλεγχο των αιμοσφαιρινοπαθειών. Με την τριχοειδική ηλεκτροφόρηση ελέγχονται και ποσοτικοποιούνται τα βασικά κλάσματα αιμοσφαιρίνης, όπως HbA, HbA2 και HbF, ενώ μπορούν να αναδειχθούν συχνές παθολογικές αιμοσφαιρίνες, όπως η HbS.

Η εξέταση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στη διερεύνηση της β-θαλασσαιμίας, όπου συχνά παρατηρείται αύξηση της HbA2, καθώς και στον έλεγχο δρεπανοκυτταρικών συνδρόμων, όπου μπορεί να ανιχνευθεί η HbS.

Πρέπει όμως να είναι σαφές ότι η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης δεν απαντά σε όλες τις περιπτώσεις. Δεν μπορεί πάντα να αποκλείσει σιωπηλή α-θαλασσαιμία, σπάνιες μεταλλάξεις, σύνθετους γονότυπους ή συνδυασμούς γενετικών μεταβολών που τροποποιούν την τελική εργαστηριακή εικόνα. Επομένως, αποτελεί εξαιρετικά χρήσιμη εξέταση πρώτης γραμμής, αλλά όχι πλήρη γενετική διερεύνηση.

3. Μοριακός έλεγχος αιμοσφαιρινοπαθειών

Όταν απαιτείται οριστική απάντηση, ο έλεγχος ολοκληρώνεται με μοριακές μεθόδους. Ο μοριακός έλεγχος επιτρέπει την άμεση διερεύνηση των γονιδίων που σχετίζονται με την α- και β-θαλασσαιμία, καθώς και με παθολογικές αιμοσφαιρίνες.

Η σύγχρονη ανάλυση με τεχνολογία Next Generation Sequencing και long-read sequencing επιτρέπει τον έλεγχο των γονιδίων HBA1 και HBA2, που σχετίζονται με την α-θαλασσαιμία, καθώς και του γονιδίου HBB, που σχετίζεται με τη β-θαλασσαιμία και με παθολογικές αιμοσφαιρίνες όπως η HbS.

Με τον τρόπο αυτό μπορούν να ανιχνευθούν σημειακές μεταλλάξεις, μικρές εισαγωγές ή διαγραφές, καθώς και σύνθετες γενετικές μεταβολές. Συμπληρωματικά, η μέθοδος MLPA χρησιμοποιείται για την ανίχνευση ή επιβεβαίωση διαγραφών και διπλασιασμών, δηλαδή μεταβολών στον αριθμό αντιγράφων γονιδιακών περιοχών, που είναι ιδιαίτερα σημαντικές στην α-θαλασσαιμία αλλά και σε επιλεγμένες περιπτώσεις β-θαλασσαιμίας.

Γιατί χρειάζεται συνδυαστικός έλεγχος α- και β-θαλασσαιμίας

Η διερεύνηση της α- και της β-θαλασσαιμίας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά όταν υπάρχει σοβαρό διαγνωστικό ή αναπαραγωγικό ερώτημα.

Ο λόγος είναι ότι οι δύο καταστάσεις μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο. Η συνύπαρξη αυτή μπορεί να τροποποιήσει την εικόνα της γενικής αίματος και της ηλεκτροφόρησης αιμοσφαιρίνης. Για παράδειγμα, η α-θαλασσαιμία μπορεί να επηρεάσει τη φαινοτυπική έκφραση άλλων αιμοσφαιρινοπαθειών, ενώ η β-θαλασσαιμία ή οι παθολογικές αιμοσφαιρίνες μπορούν να δημιουργήσουν σύνθετα πρότυπα που δεν ερμηνεύονται πάντα με ασφάλεια μόνο με τις κλασικές εξετάσεις.

Η μεμονωμένη διερεύνηση μπορεί να οδηγήσει σε υποεκτίμηση του αναπαραγωγικού κινδύνου. Αντίθετα, ο συνδυαστικός έλεγχος δίνει πληρέστερη εικόνα και επιτρέπει ασφαλέστερη γενετική συμβουλευτική.

Πότε είναι απαραίτητος ο μοριακός έλεγχος

Ο μοριακός έλεγχος είναι ιδιαίτερα χρήσιμος στις παρακάτω περιπτώσεις:

• Σε ζευγάρια που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη και υπάρχει υποψία ή γνωστή φορεία αιμοσφαιρινοπάθειας.

• Σε εγκυμοσύνη, όταν τα αποτελέσματα της γενικής αίματος ή της ηλεκτροφόρησης αιμοσφαιρίνης δεν είναι σαφή.

• Σε άτομα με οικογενειακό ιστορικό θαλασσαιμίας, δρεπανοκυτταρικής νόσου ή άλλης αιμοσφαιρινοπάθειας.

• Σε περιπτώσεις μικροκυτταρικής αναιμίας χωρίς σαφή αιτία, ιδίως όταν έχει αποκλειστεί ή διορθωθεί η σιδηροπενία.

• Σε περιπτώσεις υποψίας α-θαλασσαιμίας, όπου η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης μπορεί να είναι φυσιολογική ή μη διαγνωστική.

• Σε σύνθετες περιπτώσεις, όπου μπορεί να συνυπάρχουν α-θαλασσαιμία, β-θαλασσαιμία ή παθολογικές αιμοσφαιρίνες.

• Σε ζευγάρια που προχωρούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και χρειάζεται ακριβής εκτίμηση γενετικού κινδύνου.

Κλινική σημασία για τον προγεννητικό έλεγχο

Στον προγεννητικό έλεγχο δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι «η ηλεκτροφόρηση είναι περίπου καλή» ή ότι «οι δείκτες αίματος είναι οριακοί». Όταν υπάρχει πιθανότητα φορείας, η απάντηση πρέπει να είναι σαφής, τεκμηριωμένη και χρήσιμη για τη γενετική συμβουλευτική.

Η ακριβής διάγνωση επιτρέπει τη σωστή εκτίμηση του κινδύνου για το έμβρυο, την κατάλληλη διερεύνηση του/της συντρόφου και, όταν απαιτείται, τη λήψη περαιτέρω αποφάσεων από τον θεράποντα ιατρό και το ζευγάρι.

Η έγκαιρη και ολοκληρωμένη διερεύνηση συμβάλλει ουσιαστικά στην πρόληψη γέννησης παιδιών με σοβαρές μορφές θαλασσαιμίας ή δρεπανοκυτταρικών συνδρόμων.

Διαθέσιμες εξετάσεις

Στο εργαστήριό μας πραγματοποιείται βασικός αιματολογικός και φαινοτυπικός έλεγχος αιμοσφαιρινοπαθειών, ο οποίος περιλαμβάνει:

• Γενική αίματος με ερυθροκυτταρικούς δείκτες.

• Ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης με τριχοειδική ηλεκτροφόρηση.

• Όταν απαιτείται πλήρης γενετική διερεύνηση, υπάρχει δυνατότητα αποστολής για μοριακό έλεγχο αιμοσφαιρινοπαθειών, που περιλαμβάνει:

• Πλήρη αλληλούχηση γονιδίων α- και β-θαλασσαιμίας: HBA1, HBA2 και HBB.

• Ανάλυση MLPA για διερεύνηση διαγραφών και διπλασιασμών, όπου απαιτείται.

• Συνδυαστικό έλεγχο με ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης και δείκτες αίματος, ώστε το μοριακό αποτέλεσμα να ερμηνεύεται στο σωστό αιματολογικό πλαίσιο.

  
  

Η συμπλήρωση κλινικού ιστορικού είναι απαραίτητη, διότι η σωστή ερμηνεία των αποτελεσμάτων απαιτεί συσχέτιση με τη γενική αίματος, την ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης, την ύπαρξη σιδηροπενίας, το οικογενειακό ιστορικό, την εγκυμοσύνη ή τον αναπαραγωγικό σχεδιασμό.

Συμπέρασμα

Η διερεύνηση των αιμοσφαιρινοπαθειών δεν πρέπει να περιορίζεται πάντα σε μία απλή ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης. Η γενική αίματος δίνει την πρώτη υποψία, η ηλεκτροφόρηση αιμοσφαιρίνης αναδεικνύει σημαντικά φαινοτυπικά ευρήματα, αλλά η οριστική απάντηση σε σύνθετες ή ασαφείς περιπτώσεις δίνεται με τον μοριακό έλεγχο.

Ο συνδυασμός αιματολογικών, φαινοτυπικών και μοριακών μεθόδων επιτρέπει ακριβέστερη διάγνωση, σωστότερη γενετική συμβουλευτική και ουσιαστικότερη πρόληψη των σοβαρών μορφών θαλασσαιμίας και δρεπανοκυτταρικών συνδρόμων.

Για πληροφορίες και ραντεβού, επικοινωνήστε με το εργαστήριό μας.

☎️ 27410 26193